โรคภูมิแพ้ รู้ทันอาการ หาสาเหตุให้ชัด ดูแลได้ตรงจุด

อาการจาม คัดจมูก น้ำมูกไหล คันตา ผื่นคัน หรือไอเรื้อรัง อาจไม่ใช่เพียงอาการหวัดธรรมดา แต่อาจเป็นสัญญาณของ “โรคภูมิแพ้” ซึ่งสามารถเกิดได้กับคนทุกวัย หากได้รับการตรวจวินิจฉัยและดูแลอย่างเหมาะสม ผู้ป่วยส่วนใหญ่สามารถควบคุมอาการและใช้ชีวิตประจำวันได้ดีขึ้น

โรคภูมิแพ้คืออะไร?

โรคภูมิแพ้เกิดจากระบบภูมิคุ้มกันตอบสนองต่อสารที่โดยทั่วไปไม่เป็นอันตรายมากเกินไป สารเหล่านี้เรียกว่า “สารก่อภูมิแพ้” เมื่อร่างกายสัมผัสสารดังกล่าวจึงเกิดอาการผิดปกติในอวัยวะต่าง ๆ เช่น จมูก ดวงตา ผิวหนัง หลอดลม หรือระบบทางเดินอาหาร พันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมต่างมีส่วนเกี่ยวข้องกับการเกิดโรคภูมิแพ้

สารก่อภูมิแพ้ที่พบบ่อย ได้แก่

• ไรฝุ่นและฝุ่นภายในบ้าน

• เกสรดอกไม้และเกสรหญ้า

• เชื้อรา

• รังแคและสะเก็ดผิวหนังของสัตว์เลี้ยง

• อาหารบางชนิด

• ยาบางชนิด

• พิษจากแมลงกัดต่อย

อาการของโรคภูมิแพ้

อาการจะแตกต่างกันตามอวัยวะที่เกิดปฏิกิริยาและชนิดของสารก่อภูมิแพ้

อาการทางจมูกและดวงตา

• จามติดต่อกันหลายครั้ง

• คันจมูก คัดจมูก หรือน้ำมูกใส

• คันตา ตาแดง หรือน้ำตาไหล

• คันคอหรือคันเพดานปาก

อาการทางระบบหายใจ

• ไอเรื้อรังหรือไอเป็น ๆ หาย ๆ

• หายใจมีเสียงวี้ด

• แน่นหน้าอก หอบเหนื่อย หรือหายใจลำบาก

อาการทางผิวหนัง

• ผื่นแดง ผื่นคัน หรือลมพิษ

• ผิวแห้งและอักเสบ

• หนังตา ริมฝีปาก หรือใบหน้าบวม

อาการทางระบบทางเดินอาหาร

• ปวดท้อง คลื่นไส้ หรืออาเจียน

• ท้องเสียหรือท้องอืด

• อาการผิดปกติหลังรับประทานอาหารบางชนิด

อาการแพ้อาจเกิดภายในไม่กี่นาทีหรือหลายชั่วโมงหลังสัมผัสสารก่อภูมิแพ้ได้

“แพ้อากาศ” คือการแพ้อากาศจริงหรือไม่?

คำว่า “แพ้อากาศ” ที่ใช้กันทั่วไปมักหมายถึงโรคจมูกอักเสบจากภูมิแพ้ ผู้ป่วยไม่ได้แพ้ตัวอากาศโดยตรง แต่มักแพ้สารที่ปะปนอยู่ในอากาศ เช่น ไรฝุ่น เกสร เชื้อรา หรือสะเก็ดผิวหนังสัตว์ ส่วนอากาศเย็น อากาศเปลี่ยนแปลง ฝุ่น ควัน และกลิ่นฉุน อาจเป็นตัวกระตุ้นให้อาการกำเริบได้

การตรวจวินิจฉัยโรคภูมิแพ้

แพทย์จะเริ่มจากการซักประวัติ เช่น อาการเกิดขึ้นเมื่อใด เป็นบ่อยเพียงใด สัมพันธ์กับอาหาร ยา สัตว์เลี้ยง สถานที่ หรือฤดูกาลหรือไม่ รวมถึงตรวจร่างกายและพิจารณาการตรวจเพิ่มเติมที่เหมาะสม

1. การทดสอบภูมิแพ้ด้วยวิธีสะกิดผิวหนัง

แพทย์หรือบุคลากรทางการแพทย์จะหยดสารก่อภูมิแพ้ลงบนผิวหนังแล้วสะกิดผิวชั้นตื้น หากแพ้สารชนิดใด บริเวณนั้นอาจเกิดตุ่มนูน แดง หรือคัน โดยทั่วไปอ่านผลได้ภายในประมาณ 15–20 นาที ควรตรวจในสถานพยาบาลเพื่อให้ผลได้รับการอ่านอย่างถูกต้องและดูแลอาการไม่พึงประสงค์ที่อาจเกิดขึ้นได้

ยาบางชนิดอาจรบกวนผลตรวจ ผู้ป่วยจึงควรแจ้งยาที่ใช้อยู่ทั้งหมด และงดยาเฉพาะตามคำแนะนำของแพทย์เท่านั้น ไม่ควรหยุดยาเอง

2. การตรวจเลือดหาภูมิคุ้มกันจำเพาะ

เป็นการตรวจหา specific IgE ต่อสารก่อภูมิแพ้แต่ละชนิด เหมาะกับผู้ที่มีโรคผิวหนังบางประเภท ไม่สามารถงดยาบางชนิด หรือไม่เหมาะกับการตรวจทางผิวหนัง การตรวจเลือดโดยทั่วไปไม่ถูกรบกวนจากยาแก้แพ้ แต่ใช้เวลารอผลนานกว่าการสะกิดผิวหนัง 

ผลตรวจต้องแปลร่วมกับประวัติและอาการ การตรวจพบผลบวกเพียงอย่างเดียวไม่ได้หมายความว่าสารนั้นเป็นสาเหตุของอาการเสมอไป จึงไม่ควรเลือกตรวจแบบครอบคลุมจำนวนมากหรือสั่งงดอาหารเองโดยไม่มีคำแนะนำจากแพทย์

แนวทางดูแลและรักษา

การดูแลผู้ป่วยแต่ละรายอาจแตกต่างกันตามชนิดและความรุนแรงของโรค โดยมีแนวทางสำคัญ ได้แก่

1. หลีกเลี่ยงสารก่อภูมิแพ้ที่ยืนยันแล้ว เช่น ลดการสะสมของฝุ่นและไรฝุ่น ดูแลความสะอาดเครื่องนอน ลดความชื้นและเชื้อรา หรือหลีกเลี่ยงอาหารและยาที่แพ้

2. ใช้ยาตามคำแนะนำของแพทย์ เช่น ยาต้านฮิสทามีน ยาพ่นจมูก ยาสูด หรือยาทาผิว โดยเลือกให้เหมาะกับอาการ

3. พิจารณาภูมิคุ้มกันบำบัด ในผู้ป่วยบางราย เพื่อปรับการตอบสนองของระบบภูมิคุ้มกันต่อสารก่อภูมิแพ้

4. ติดตามอาการอย่างต่อเนื่อง โดยเฉพาะผู้ที่มีโรคหอบหืด เคยแพ้รุนแรง หรือมีอาการกระทบการนอน การเรียน และการทำงาน

อาการแบบใดต้องรีบไปโรงพยาบาล?

ภาวะแพ้รุนแรงหรือแอนาฟิแล็กซิสอาจเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและเป็นอันตรายถึงชีวิต หากมีอาการดังต่อไปนี้ ควรโทรแจ้งสายด่วนการแพทย์ฉุกเฉิน 1669 ทันที

• ริมฝีปาก ลิ้น ช่องปาก หรือคอบวม

• หายใจลำบาก หอบ หรือมีเสียงวี้ดรุนแรง

• แน่นคอ กลืนลำบาก หรือเสียงแหบกะทันหัน

• เวียนศีรษะ หน้ามืด สับสน หรือหมดสติ

• ตัวซีด ริมฝีปากเขียว หรืออ่อนแรงผิดปกติ

หากผู้ป่วยมียาอะดรีนาลีนชนิดฉีดอัตโนมัติที่แพทย์สั่งไว้ ให้ใช้ตามแผนฉุกเฉินและเรียกรถพยาบาลทันที 

คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับโรคภูมิแพ้ (Q&A)

Q1: โรคภูมิแพ้ติดต่อกันหรือไม่?
A: ไม่ติดต่อ เพราะไม่ได้เกิดจากเชื้อโรค แต่ความไวต่อการเกิดโรคภูมิแพ้อาจเกี่ยวข้องกับพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อม สมาชิกในครอบครัวจึงอาจมีประวัติภูมิแพ้คล้ายกันได้

Q2: จะแยกภูมิแพ้ออกจากไข้หวัดได้อย่างไร?
A: ภูมิแพ้มักมีน้ำมูกใส คันจมูก คันตา จามเป็นชุด ไม่มีไข้ และเกิดซ้ำเมื่อสัมผัสสิ่งกระตุ้น ส่วนไข้หวัดเกิดจากเชื้อไวรัส อาจมีไข้ เจ็บคอ ปวดเมื่อย อ่อนเพลีย และมักดีขึ้นภายในประมาณ 7–10 วัน อย่างไรก็ตาม หากไม่แน่ใจควรให้แพทย์ตรวจประเมิน 

Q3: เป็นภูมิแพ้จำเป็นต้องตรวจทุกคนหรือไม่?
A: ไม่จำเป็นทุกคน แพทย์อาจแนะนำให้ตรวจเมื่อมีอาการเรื้อรังหรือเป็นซ้ำ หาสาเหตุไม่ได้ อาการรบกวนชีวิตประจำวัน รักษาแล้วไม่ดีขึ้น หรือสงสัยการแพ้อาหาร ยา หรือแมลงที่อาจรุนแรง

Q4: การสะกิดผิวหนังเจ็บหรืออันตรายหรือไม่?
A: เป็นการสะกิดเฉพาะผิวชั้นตื้น จึงมักเจ็บเพียงเล็กน้อย อาจมีตุ่มนูน แดง และคันบริเวณที่ทดสอบ อาการแพ้ทั่วร่างกายพบได้น้อย แต่ควรตรวจในสถานพยาบาลภายใต้การดูแลของบุคลากรทางการแพทย์

Q5: ต้องงดยาแก้แพ้ก่อนตรวจหรือไม่?
A: การสะกิดผิวหนังอาจต้องงดยาแก้แพ้หรือยาบางชนิดตามระยะเวลาที่แพทย์กำหนด ส่วนการตรวจเลือดหา specific IgE โดยทั่วไปไม่จำเป็นต้องงดยาแก้แพ้ อย่างไรก็ตาม ห้ามหยุดยาเอง ควรแจ้งรายการยาทั้งหมดแก่แพทย์ก่อนตรวจ

Q6: ผลตรวจเป็นบวก หมายความว่าแพ้แน่นอนหรือไม่?
A: ไม่เสมอไป ผลตรวจแสดงว่าร่างกายมีความไวต่อสารนั้น แต่แพทย์ต้องพิจารณาว่าสัมพันธ์กับอาการจริงหรือไม่ จึงควรให้แพทย์ผู้เชี่ยวชาญเป็นผู้แปลผล

Q7: โรคภูมิแพ้รักษาให้หายขาดได้หรือไม่?
A: โรคภูมิแพ้บางชนิดอาจดีขึ้นตามอายุหรือเปลี่ยนแปลงตามเวลา แม้ไม่สามารถรับประกันว่าจะหายขาดทุกราย แต่สามารถควบคุมอาการได้ด้วยการหลีกเลี่ยงสารก่อภูมิแพ้ ใช้ยาอย่างเหมาะสม และพิจารณาภูมิคุ้มกันบำบัดในผู้ป่วยที่เข้าเกณฑ์

Q8: ควรพบแพทย์เมื่อใด?
A: ควรพบแพทย์เมื่ออาการเป็นซ้ำบ่อย รบกวนการนอน การเรียน หรือการทำงาน มีไอ หอบ หรือเสียงวี้ด ใช้ยาแล้วไม่ดีขึ้น หรือสงสัยว่าแพ้อาหาร ยา และแมลง หากมีอาการหายใจลำบาก คอบวม หรือหมดสติ ให้โทร 1669 ทันที

---

หากมีอาการภูมิแพ้เรื้อรังหรือไม่ทราบว่าแพ้อะไร สามารถเข้ารับคำปรึกษาและตรวจวินิจฉัยได้ที่
คลินิกภูมิแพ้ โรงพยาบาลเกษมราษฎร์ แม่สาย

ตรวจโดย พญ.ณัชชา ศิริภัทรโสภณ
แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านโรคภูมิแพ้และภูมิคุ้มกัน

กำหนดออกตรวจ

ทุกวันอังคาร สัปดาห์ที่สองของเดือน

สอบถามเพิ่มเติมและนัดหมาย โทร. 053-731-391     

*บทความนี้ให้ข้อมูลสุขภาพทั่วไป ไม่ใช้แทนการตรวจวินิจฉัยหรือคำแนะนำเฉพาะบุคคลจากแพทย์